دانشگاه تربیت مدرس نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی 2322-4991 16 4 2027 03 20 Environmental Access in Architecture: A Conceptual Framework for Analysis دسترسی محیطی در معماری: چارچوبی مفهومی برای تحلیل 1 20 29252 10.48311/bsnt.2026.121895.82959 FA زهرا قیابکلو دانشکده معماری دانشگاه تهران 0000-0002-3555-2169 Journal Article 2026 04 05 Aims: Research on architecture and the environment has primarily focused on environmental control, indoor environmental quality, and user experience, while the ways in which architecture organizes relationships between users and environmental phenomena have rarely been examined as an independent subject of inquiry. Consequently, the literature still lacks a conceptual framework for describing and analyzing this relationship regardless of the type of environmental phenomenon. This study develops the concept of Environmental Access as a framework for describing and analyzing different ways of organizing access to environmental phenomena within architectural spaces. Methods: This theoretical study is based on a narrative review and critical analysis of the literature. Through a critical analysis of literature on environmental design, architecture, environmental perception, and environmental control, the concept of Environmental Access is formulated and its analytical framework is developed around two complementary dimensions: Spatial Scope and Richness of Environmental Phenomena. Findings: The findings indicate that Environmental Access enables the organization of the relationship between architecture and the environment to be analyzed independently of users’ experience, perception, and behavior. Combining the two dimensions reveals distinct configurations of Environmental Access, each of which can support different design objectives and provide a basis for describing and comparing architectural approaches. Conclusion: As a theoretical framework, Environmental Access offers a novel interpretation of the role of architecture in structuring human–environment relationships. It provides a conceptual basis for connecting environmental control-oriented and experience-oriented approaches while establishing a common analytical language for future research on architecture–environment relationships. اهداف :مطالعات معماری و محیط عمدتاً بر کنترل شرایط محیطی، کیفیت محیط داخلی و تجربه کاربران متمرکز بوده‌اند و چگونگی سازمان‌دهی رابطه میان کاربران و پدیده‌های محیطی کمتر به‌عنوان موضوعی مستقل بررسی شده است. در نتیجه، چارچوبی مفهومی که بتواند این رابطه را مستقل از نوع پدیده محیطی توصیف و تحلیل کند، همچنان در ادبیات پژوهش غایب است. هدف این پژوهش، توسعه چارچوب مفهومی «دسترسی محیطی» برای توصیف و تحلیل شیوه‌های مختلف سازمان‌دهی دسترسی به پدیده‌های محیطی در فضاهای معماری است. روش‌ها :پژوهش با رویکردی نظری و مبتنی بر مرور روایتی و تحلیل انتقادی ادبیات انجام شده است. با تحلیل انتقادی ادبیات مرتبط در حوزه‌های معماری، ادراک محیط و کنترل شرایط محیطی، مفهوم دسترسی محیطی تدوین و چارچوب تحلیلی آن بر پایه دو بعد «گستره فضایی» و «غنای پدیده‌های محیطی» صورت‌بندی شده است. یافته‌ها :یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم دسترسی محیطی امکان تحلیل نحوه سازمان‌دهی رابطه معماری و محیط را مستقل از تجربه، ادراک و رفتار کاربران فراهم می‌کند. ترکیب دو بعد پیشنهادی، الگوهای متفاوتی از سازمان‌دهی دسترسی محیطی را آشکار می‌سازد که هر یک امکان پاسخ‌گویی به اهداف طراحی متفاوت را فراهم می‌کنند و مبنایی برای توصیف و مقایسه رویکردهای گوناگونی ارائه می‌دهند. نتیجه‌گیری: دسترسی محیطی به‌عنوان یک چارچوب نظری، تبیینی نو از نقش معماری در تنظیم رابطه انسان و محیط ارائه می‌دهد و می‌تواند به همگرایی رویکردهای کنترل محیطی و تجربه‌محور در تحلیل معماری و محیط کمک کند. این چارچوب مبنایی مفهومی برای تحلیل، مقایسه و توسعه پژوهش‌های آینده در حوزه رابطه معماری و محیط فراهم می‌آورد. https://bsnt.modares.ac.ir/article_29252_6041ef06e090787195a16cbb1acd5bf3.pdf