واکاوی انعطاف پذیری عرصه‌های باز و بسته مدارس ابتدایی؛ نمونه موردی : مدرسه ابتدایی جدگال و نورالمبین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.48311/bsnt.2026.117311.82889
چکیده
اهداف: مطالعات پایه و ادبیات موضوع نشان میدهد که کم‌توجهی به نقش فضاهای باز کارآمد در مدارس ابتدایی ایران موجب شده بخش قابل‌توجهی از ظرفیت آموزشی و تربیتی و محیطی این فضاها نادیده گرفته شود. هدف این مطالعه، تبیین نحوه‌ی سازمان‌دهی عرصه‌های باز و بسته در مدارس ابتدایی با تأکید بر مفهوم انعطاف‌پذیری فضایی و بررسی تأثیر آن بر ارتقای کیفیت محیط آموزشی و تعاملات اجتماعی است.

روش‌ها‌: پژوهش حاضر بر مبنای استدلال منطقی با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. در مرحله‌ی نخست، مبانی نظری مرتبط با موضوع پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و مرور مقالات گردآوری و شاخص‌های اصلی انعطاف‌پذیری فضایی استخراج شد. در مرحله‌ی دوم، دو نمونه‌ی موردی شامل مدرسه ابتدایی نورالمبین در سمنان و مدرسه ابتدایی جدگال در چابهار، با رویکرد تطبیقی و بر اساس شاخص‌های به‌دست‌آمده تحلیل و مقایسه گردیدند.
یافته‌ها: با بهره گیری از مقیاس‌های مختلف انعطاف پذیری فضایی در تلفیق عرصه های باز و بسته به منظور افزایش کیفیت محیط آموزشی دست یافته و سپس به بررسی تاثیر هر کدام از شاخص ها و نمودهای آن در نمونه های موردی مورد مطالعه پرداخته شد.

نتیجه‌گیری: نتایج تحلیل نمونه‌ها نشان داد که انعطاف‌پذیری فضایی در ارتباط میان عرصه‌های باز و بسته نقش اساسی در ارتقای کیفیت محیط آموزشی دارد. رعایت اصول پیوستگی فضایی، تنوع عملکردی و سازگاری اقلیمی موجب ایجاد محیطی پویا، چندمنظوره و متناسب با نیازهای آموزشی و رفتاری دانش‌آموزان می‌شود. همچنین طراحی بر پایه‌ی انعطاف‌پذیری می‌تواند راهبردی مؤثر در بازآفرینی مدارس و دستیابی به فضاهای یادگیری پایدار و انسان‌محور به شمار آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


۱. مظفر ف، میرمورادی س‌س. بررسی پیکربندی فضایی مدارس ایران با تأکید بر ارتباط کلاس درس و فضاهای باز. فصلنامه آرمانشهر: معماری و شهرسازی. ۱۳۹۴؛۷(۱۳):۱۰۵–۹۳. در دسترس از: https://www.armanshahrjournal.com
۲. گیلاوند ع، اسپیدکار ف، گیلاوند م. بررسی تأثیر فضاهای باز مدارس بر یادگیری و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان ابتدایی. فصلنامه دیدگاه‌های کودکان. ۱۳۹۵؛۴(۴):۱۶۷۰–۱۶۶۳. https://doi.org/10.22038/ijp.2016.667
۳. طبائیان س‌م. طراحی بهینه فضاهای باز و سبز در مجتمع‌های آموزشی با هدف ارتقای ادراک دانش‌آموزان و کیفیت محیط آموزشی (مطالعه موردی: دبیرستان‌های دخترانه اصفهان). معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛۱۲(۱):۱۳۹–۱۲۷. https://doi.org/10.30475/isau.2020.214757.1339
۴. دانشجو خ، متولی حقیقی ه، طلایی م. فضاهای عمومی و حیاط مدارس: کتاب سه‌بعدی آموزش مفاهیم توسعه پایدار. فصلنامه منظر. ۱۳۹۸. https://doi.org/10.22034/manzar.2019.135687.1793
۵. مردمی ک، دلشاد م. محیط یادگیری انعطاف‌پذیر (جهان تجربی کودک، نظام آموزشی تغییرپذیر). فصلنامه معماری و شهرسازی ایران. ۱۳۸۹. https://doi.org/10.30475/isau.2010.61930
۶. نظرپور م، نوروزیان ملکی س. شناسایی مؤلفه‌های کالبدی مؤثر بر ارتقای یادگیری دانش‌آموزان با تأکید بر فضاهای باز مدارس بر اساس سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش. ۱۳۹۸:۱۹۳–۱۶۵. https://doi.org/10.22099/jsli.2019.29978.2585
۷. اسماعیلی ا، شاهچراغی ا، حبیب ف. تبیین مدل مفهومی تأثیر معماری انعطاف‌پذیر بر رفتار اجتماعی دانش‌آموزان در حیاط و راهرو مدارس ابتدایی. فصلنامه علمی اندیشه معماری. ۱۴۰۰؛۵(۱۰):۱۴۹–۱۳۸. https://doi.org/10.30479/at.2020.11937.1360
۸. زندیه م، حسائی پ، زندیه ا. روش‌های انعطاف‌پذیری در به‌روزرسانی معماری و رویکردهای آموزشی مدارس. فصلنامه فناوری آموزش. ۱۳۹۹؛۱۵(۱):۱۹۰–۱۸۱. https://doi.org/10.22061/jte.2019.3838.1947
۹. حیدری س، مزترزاده ه، عظیمتی ه، تقی‌پور م. بررسی تأثیر متغیرهای فیزیکی پنجره کلاس بر بازسازی تمرکز ذهنی دانش‌آموزان. فصلنامه فناوری آموزش. ۱۴۰۰؛۱۵(۳):۵۵۴–۵۴۵. https://doi.org/10.22061/tej.2020.6716.2439
۱۰. معین م. فرهنگ فارسی. ویرایش هشتم. تهران: انتشارات امیرکبیر؛ ۱۳۷۱.
۱۱. کشمیری د‌ح، ساجدی ک، جوانمردی م‌ح، زره‌ساز ز. نقش چیدمان فعالیت‌ها و گردش فضایی بر کاهش استرس و ارتقای کیفیت یادگیری. فصلنامه مطالعات آموزشی. ۱۴۰۰؛۷(۲۵):۸۲–۶۷. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25884182.1400.7.25.1.5
۱۲. عظیمتی ه، امینی‌فر ز، پورباقر س، پورباقر س. الگوی چیدمان فضایی مدارس نوین بر اساس اصول مدارس اسلامی با هدف ارتقای یادگیری دانش‌آموزان. نشریه نقش‌جهان. ۱۳۹۵؛۶(۲):۲۳–۱۶. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23224991.1395.6.2.6.6
۱۳. اینی‌فر ا، علینیا مطلق ا. تبیین مفهوم درون–بیرون در فضاهای بینابینی مسکن آپارتمانی (مطالعه موردی: بالکن در سه تیپ مجتمع مسکونی تهران). فصلنامه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی. ۱۳۹۳؛۱۹(۲):۶۶–۵۵. https://doi.org/10.22059/jfaup.2014.55391
۱۴. شفاعی م، مدنی ر. طراحی الگوهای فضاهای آموزشی کودک بر اساس مدل خلاقیت. فصلنامه فناوری آموزش [اینترنت]. ۱۳۸۹؛۴(۳):۲۲۲–۲۱۵. در دسترس از: https://doi.org/10.22061/tej.2010.1348
۱۵. شهزاده م، وکیلی‌نژاد ر. تأثیر طراحی فضای سبز بر تعاملات دانش‌آموزان در مراکز آموزشی. در: مجموعه مقالات ششمین همایش مدارس ایرانی–معماری ایرانی؛ ۱۳۹۰.
۱۶. نظری م، بمانیان م‌ر، حسینی‌زاده م. شناسایی عوامل مؤثر بر انعطاف‌پذیری فضاهای مسکونی در معماری ایران دوره قاجار. فصلنامه اندیشه معماری. ۱۳۹۷؛۲(۳):۸۲–۶۵. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25383019.1397.2.3.5.3
۱۷. عینی‌فر ا. الگویی برای تحلیل انعطاف‌پذیری در مسکن سنتی ایران. فصلنامه هنرهای زیبا. ۱۳۸۲؛(۱۳):۷۷–۶۴.
۱۸. افهمی ر، علیزاده م. زیبایی‌شناسی فضاهای انعطاف‌پذیر. کتاب ماه هنر. ۱۳۹۱؛(۱۷۳):۶۳–۵۶.
۱۹. غفوریان م، آقایی س. معیارهای انعطاف‌پذیری در طراحی مسکن آپارتمانی ایران. فصلنامه صفه. ۱۳۹۵؛۲۶(۳):۶۴–۴۱. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1395.26.3.3.0
۲۰. غرّاوی‌الخانساری م. انعطاف‌پذیری اثر معماری؛ ریشه‌ها و آسیب‌ها در دوران معاصر. فصلنامه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی. ۱۳۸۸؛۱۴(۴۰):۹۰–۸۱. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22286020.1388.1.40.8.6
۲۱. محمودی م. طراحی فضاهای آموزشی با رویکرد انعطاف‌پذیر. تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران؛ ۱۳۹۷.
۲۲. علایی‌سینا، طالبی م. بررسی و تحلیل صنعت پیش‌ساخته و مدولار در طراحی فضاهای آموزشی ایران. نشریه شباک [اینترنت]. ۱۳۹۵؛۲(۱۰):۳۱–۱۱. در دسترس از: https://www.noormags.ir
۲۳. شاطریان ر. طراحی و معماری فضاهای آموزشی. تهران: سیمای دانش؛ ۱۳۹۴.
۲۴. فتاحی ل، بمانیان م، صارمی ه. تحلیل انعطاف‌پذیری فضاهای باز مسکونی با تأکید بر عناصر منظر (مطالعه موردی: خانه اراکی). ۱۴۰۰:۱۱۶–۸۵.
۲۵. غرّاوی الخانساری م. طبقه‌بندی و تحلیل قابلیت‌ها در رویکردهای مختلف انعطاف‌پذیری. فصلنامه صفه. ۱۳۹۶؛۲۷(۱):۵۵–۳۷. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1683870.1396.27.1.3.3
۲۶. کیانی ب، رستین تهرانی ن. تداوم فضایی در معماری معاصر ایران. نقش جهان. ۱۳۹۴؛۵(۳):۶۷–۵۲. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23224991.1394.5.3.1.6
۲۷. مرتضوی ش. روان‌شناسی محیط و کاربرد آن. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی؛ ۱۳۷۹.
۲۸. بحرینی ح، تاج‌بخش گ. مفهوم قلمرو در فضاهای شهری و نقش طراحی شهری محلی در تحقق آن. فصلنامه هنرهای زیبا. ۱۳۷۸؛(۶).

  • تاریخ دریافت 06 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 14 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 14 بهمن 1404