تحلیل مورفولوژیک بافت تاریخی شهر یزد با استفاده از مدل هندسه ورونویی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان
1 دانشجو دکترا، گروه معماری، واحد کرج،دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران
2 دانشجو دکترا، گروه معماری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی کرج، ایران
3 استاد، جهاد دانشگاهی و هیات علمی گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.
10.48311/bsnt.2026.119289.82922
چکیده
اهداف: رشد شتابان شهرنشینی در دهه‌های اخیر، به‌ویژه در شهرهای تاریخی ایران، موجب دگرگونی‌های عمیق کالبدی و فضایی شده و تحلیل ساختار درونی این بافت‌ها را با پیچیدگی‌های جدیدی مواجه ساخته است. بافت تاریخی شهر یزد به‌عنوان یکی از ارزشمندترین نمونه‌های شهرهای سنتی ایران، واجد نظمی درونی است که در ظاهر ارگانیک آن به‌راحتی قابل تشخیص نیست. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مورفولوژیک ساختار فضایی بافت تاریخی یزد، از مدل هندسه ورونوی به‌عنوان ابزاری تحلیلی بهره گرفته است.

روش ها: پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی بوده و با اتکا بر مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل نقشه‌ها و داده‌های مکانی، و مدلسازی دیاگرام‌های ورونوی انجام شده است. عناصر شاخص شامل مسجد جامع یزد، میدان وقت‌الساعت، آب‌انبار شش‌بادگیری و بقعه دوازده امام به‌عنوان نقاط پایه انتخاب شدند.
یافته ها: تحلیل‌های فضایی مبتنی بر دیاگرام‌های ورونوی نشان داد که توزیع و قلمرو نفوذ عناصر شاخص در بافت تاریخی یزد الگوی مشخصی از مرکزیت و همسایگی را شکل می‌دهد. تفاوت در ابعاد و ساختار سلول‌ها بیانگر نقش‌های متفاوت فضایی عناصر و وجود سلسله‌مراتب کالبدی در مقیاس‌های گوناگون بافت است.
نتیجه گیری: نتایج نشان داد سلول‌های ورونوی، قلمروهای فضایی متمایز و سلسله‌مراتب عملکردی عناصر شاخص را آشکار ساخته و نقش محوری مسجد جامع و آب‌انبار شش‌بادگیری را در سازمان فضایی کل بافت تأیید می‌کنند. همچنین، انطباق مرزهای ورونوی با شبکه معابر تاریخی بیانگر وجود نظمی پنهان مبتنی بر منطق فاصله–نزدیکی است. بدین‌ترتیب، مدل هندسه ورونوی ابزاری کارآمد برای تبیین علمی ساختار فضایی و پشتیبانی از برنامه‌ریزی و حفاظت بافت‌های تاریخی به‌شمار می‌رود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

احمدنژاد کریمی مجید، آصفی مازیار، حقپرست فرزین. الگوی سازه ای و حرکتی سقف های باز و بسته شونده منحنی شکل توسط میله های متحرک. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۵؛۶(۳):۳۷-۲۷. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-6191-fa.html
اسماعیل زاده پریسا، مختاری طالقانی اسکندر، اصغرزاده علی. بازشناسی الگوی معماری کارخانه های چای در شمال ایران؛ مورد پژوهی: کارخانه های چای دوران پهلوی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۱) :۱-۲۹. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63702-fa.html
اسماعیل زاده پریسا، مختاری طالقانی اسکندر، اصغرزاده علی. تحلیلی بر سازه های چوبی شیبدار در ساختمان‌های صنعتی شمال ایران مربوط به دوران پهلوی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲(۱): ۱۴۵-۱۲۸. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-59374-fa.html
اسمعیلیان طوسی هدی، اعتصام ایرج. ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻌﻤﺎری ﻣﯿﺮاث ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از روش ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﮔﻮﻧﻪﺷﻨﺎﺳﯽ و دﺳﺘﻮرزﺑﺎن ﺷﮑﻞ ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ (ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻮردی ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎی ﻧﺴﺎﺟﯽ اﺻﻔﻬﺎن و یزد در دوره ﭘﻬﻠﻮی). نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۸؛۹(۱):۱۲-۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-31856-fa.html
آقایی‌مهر معین، میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق، دانشجو خسرو، خیاط زنجانی محمد. ﺗﻨﺎﻇﺮ ﺟﻠﻮهﻫﺎی ﻧﻮر در اﻧدیشهﻫﺎی ﺳﻬﺮوردی و ﻣﻌﻤﺎری دوره ﺻﻔﻮیه. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۷؛ ۸(۲):۱۲۳-۱۳۱. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-30714-fa.html
امانی مصطفی، ایرنه دل موناکو آنا، ننچینی دینا. تحلیل امکان کاربرد نظریه گوستاوو جووانونی به عنوان الگوی اقدام در بافت قدیمی و کهن شهر تاریخی تبریز. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛۱۳(۴):۱-۲۴. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-72846-fa.html
انصاری ثمینه، عندلیب علیرضا. الگویی نوین برای ارزیابی میزان مشارکتی بودن طرح ها، نمونه: محله خوب بخت. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۵؛۶(۱):۵-۱۷. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-3203-fa.html
بمانیان محمدرضا، محمدی سحر. بررسی جایگاه گنبد در الگوهای کالبدی مساجد معاصر. نقش جهان-مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. 1393؛4(3):7-16. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-9276-fa.html
بهرامی پناه امیر. معاصرسازی سبز مجتمع کارخانه سیمان ری با تاکید بر اقتصاد چرخشی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲(۱): ۵۸-۴۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-57971-fa.html
بهرامی پناه امیر، امیرزاده دانا الناز. جلوه های پایداری در معماری ایران؛ نمونه مطالعاتی: خانه مینایی تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛۱۱(۲):۱۰۰-۸۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-53523-fa.html
بهنوا بابک، پورزرگر محمدرضا. نقش مصالح نوین ساختمانی بر پویایی نما در چهار دهه اخیر معماری ایران ۱۳۵۹-۱۳۹۹. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛۱۱(۳):۶۶-۴۹. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-52431-fa.html
بهنوا بابک، پورزرگر محمدرضا. واکاوی نقش فناوری‌های نوین بر ساختار کالبدی ساختمان‌های منتخب معماری معاصر ایران ۱۳۶۰-۱۴۰۰. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۳(۱):۳۰-۴۷. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63875-fa.html
بهنوا بابک، رئیسی نافچی مهدی. آسیب‌شناسی شیوه‌های متداول اسکان موقت و نقش نیمه-پیش‌ساختگی بر ایجاد الگویی کارا. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛۱۴(۱):۱-۱۶. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-69800-fa.html
پورباقر سمیه. رویکردی طراحی مبنا به معماری سرآمد: تعامل هویت بومی و فناوری‌ها نوظهور. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛۱۳(۴):۱۱۱-۱۴۰. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-73303-fa.html
پورجعفر علی، رنجبر احسان، خرمی علی. تببین مدل نوین کیفیت های طراحی شهری فضاهای شهری زیرزمینی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۶; ۷ (۳) :۹۴-۷۹. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-2088-fa.html
پورجعفر محمدرضا، تقوایی علی اکبر، معروفی سکینه. جایگاه فضاهای "مذهبی اسلامی" در طرح های توسعه شهری معاصر (بررسی طرح جامع تهران و طرح های تفصیلی ۵ منطقه از تهران). نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۱؛۲(۱):۳۰-۱۹. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-2086-fa.html
پورجعفر محمدرضا، دهقانی فهیمه. نقش بازآفرینی مناظر فرهنگی بر ارتقای کیفیت زندگی شهروندی نمونه موردی: مجموعه زندیه شیراز. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۰؛۱(۱):۹۴-۸۱. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-7441-fa.html&sw=
پورزرگر محمدرضا. چشم انداز پساکرونا و زندگی دوباره پایدار برای کارخانه قند و شکر کهریزک. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛۱۱(۴):۹۵-۷۹. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-57428-fa.html
حسینی سیدامیر، بمانیان محمدرضا. دستور زبان شکل خانه‌های سنتی کاشان: بررسی ساختار شکلی و روابط فضایی ۱۹ خانه تاریخی کاشان. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲(۲):۲۰-۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-56632-fa.html
خسروی محمدباقر، بمانیان محمدرضا، سیفیان محمدکاظم. نقش هویت ساز قاعده لاضرر در شکل گیری الگوی معماری اسلامی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۲؛۳(۱):۳۰-۱۹. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-6265-fa.html
خیامی سیما، دانشجو خسرو. تاثیر نمای دو پوسته متحرک در بهره وری مصرف انرژی در ساختمان اداری خیام مشهد. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲(۲): ۱۳۷-۱۱۰. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-60810-fa.html
دانشمندی محسن، تیزقلم زنوزی سعید، میرشاهزاده شروین. بررسی و تحلیل وضعیت معاصرسازی بناهای معاصر (۱۳۲۰ الی ۱۳۴۵) در کلانشهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛۱۴(۱):۹۰-۱۰۸. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-71071-fa.html
دانشمندی محسن، تیزقلم زنوزی سعید، میرشاهزاده شروین. مقایسه انتقادی نظریه معاصرسازی در تجارب جهانی کیفیت بخشی به بافت های کهن شهری. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛۱۳(۱):۹۷-۱۲۲. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-66467-fa.html
رحمانی هیوا، پورزرگر محمدرضا. بازشناخت ماهیت فضای معماری معاصر در میراث ایران زمین براساس خوانش فضای تغزل (فضای آشکار و پنهان) شعر حافظ. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛۱۴(۱): ۳۵-۴۷. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63002-fa.html
رحیمی روح اله، حیدرنتاج وحید، نجاری الموتی یاسمن، انوری فر شیرین. بررسی گردشگری سبز و توسعه فرهنگی جوامع محلی با احیای میراث معماری صنعتی مازندران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛۱۲(۱): ۱۰۴-۸۴. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-58080-fa.html
رسول زاده مریم، مشاری محمد. اولویت شناسی در برنامه ریزی شهر سالم: تعامل شیمی نوین و رایانش مصالح سبز. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛۱۱(۱):۹۴-۱۰۵. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-49429-fa.html
رسول زاده مریم، مشاری محمد. رویکرد طراحی مبنا سلامت ساکنان در تعامل انتخاب مصالح ساختمانی و محیط زیست سالم. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛۱۳(۳):۱۲۹-۱۵۰. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-73856-fa.html
رضادوست دزفولی راضیه، تابان محسن، بزاززاده حسن. بررسی تهویه آپارتمان‌های اقلیم گرم و نیمه مرطوب. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛۱۳(۲):۸۵-۱۰۳. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-67755-fa.html

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 23 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 02 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 19 خرداد 1405