واکاوی عوامل محیطی مؤثر بر ایجاد حس آرامش در معماری فضاهای مذهبی به روش اندازه‌گیری واکنش‌های زیستی کاربران؛ بیوفیدبک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مهندسی معماری، عضو هیات علمی دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. کد پستی: 7591874934
2 استادتمام معماری و مرمت، دانشکده معماری، دانشگاه فلورانس، فلورانس، ایتالیا
10.48311/bsnt.2025.116684.82878
چکیده
اهداف: معماری ایران در دوران اسلامی نمونه‌ای بارز از تأثیرگذاری فضای معماری بر ذهن انسان‌ها است؛ فضاهایی که معماران گذشته خلق کرده‌اند، نه‌تنها از زیبایی و اصالت برخوردار بوده‌اند، بلکه حس آرامش و معنویت را به‌طور مؤثری منتقل می‌کنند. هدف این پژوهش بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر ایجاد حس آرامش در معماری فضاهای اسلامی و مذهبی است و حرم حضرت شاهچراغ (علیه‌السلام) در شیراز به‌عنوان نمونه مورد مطالعه انتخاب شد.
 
روش‌ها: روش تحقیق ترکیبی طراحی شد؛ ابتدا بخش توصیفی-تحلیلی به بررسی ویژگی‌های کالبدی و حسی حرم پرداخته شد و سپس بخش آزمایشگاهی و پیمایشی برای تحلیل واکنش‌های زیستی و ذهنی کاربران انجام گردید. در بخش آزمایشگاهی، ۱۷ نفر شرکت‌کننده واکنش‌های زیستی شامل ضربان قلب، نبض، فشار خون و دمای بدن خود را هنگام مواجهه با فضا اندازه‌گیری کردند. در بخش پیمایشی نیز ۲۰۰ زائر با پرسش‌نامه محقق به سوالات مرتبط پاسخ دادند.
 
یافته‌ها: نتایج نشان داد که مؤلفه‌های کالبدی و حسی در معماری حرم حضرت شاهچراغ (علیه‌السلام) تأثیر مثبت و قابل‌توجهی بر ذهن کاربران داشته است. این فضاها توانسته‌اند حس آرامش، تمرکز ذهنی و تجربه معنوی را در زائران تقویت کنند و واکنش‌های زیستی نیز همسو با این تجربه نشان‌دهنده آرامش روانی شرکت‌کنندگان بود.
 
نتیجه‌گیری: این پژوهش بر اهمیت طراحی فضاهای مذهبی با رویکرد انسان‌محور و توجه به جنبه‌های حسی و زیستی تأکید دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که معماری اسلامی می‌تواند به‌طور مؤثری سلامت روان و تجربه معنوی افراد را ارتقا دهد و طراحی آگاهانه فضاهای مذهبی می‌تواند اثرات مثبت پایدار بر کاربران داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقایی‌مهر معین، میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق، دانشجو خسرو، خیاط زنجانی محمد. تناظر جلوه‌های نور در اندیشه‌های سهروردی و معماری دوره صفویه. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۷؛ ۸(۲): ۱۲۳۱۳۱.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-30714-fa.html
احمدنژاد کریمی مجید، آصفی مازیار، حق‌پرست فرزین. الگوی سازه‌ای و حرکتی سقف‌های باز و بسته‌شونده منحنی‌شکل توسط میله‌های متحرک. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۵؛ ۶(۳): ۲۷۳۷.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-6191-fa.html
دانشجو خسرو، مهدوی‌نژاد محمدجواد. ادراک معنا در فضاهای مذهبی با تأکید بر تجربه حسی کاربران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۸؛ ۹(۱): ۵۵۶۸.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-33821-fa.html
میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق، آقایی‌مهر معین. نقش نور در ارتقای تجربه معنوی فضاهای معماری اسلامی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۶؛ ۷(۴): ۹۱۱۰۳.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-28144-fa.html
خیاط زنجانی محمد، دانشجو خسرو. تحلیل پدیدارشناسانه حس آرامش در معماری مساجد ایرانی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰(۲): ۷۳۸۶.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-35692-fa.html
مهدوی‌نژاد محمدجواد، فردپور سارا. معاصرسازی مفاهیم معنایی در معماری مذهبی ایران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛ ۱۱(۱): ۱۱۲۳.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-40211-fa.html
دانشجو خسرو، میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق. نقش تناسبات فضایی در تمرکز ذهنی کاربران فضاهای مذهبی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۷؛ ۸(۳): ۶۵۷۸.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-32208-fa.html
آقایی‌مهر معین، خیاط زنجانی محمد. بررسی اثر نور طبیعی بر آرامش روانی در معماری اسلامی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۵؛ ۶(۴): ۱۰۱۱۱۳.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-24890-fa.html
میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق. خوانش معنایی فضاهای مقدس در معماری ایرانیاسلامی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۴؛ ۵(۲): ۴۹۶۱.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-21577-fa.html
دانشجو خسرو، احمدنژاد کریمی مجید. تجربه چندحسی در فضاهای مذهبی و تأثیر آن بر ادراک کاربران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰(۳): ۳۳۴۷.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-36701-fa.html
خیاط زنجانی محمد. نقش تزیینات معماری در تقویت تجربه معنوی زائران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۶؛ ۷(۲): ۸۵۹۸.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-27514-fa.html
مهدوی‌نژاد محمدجواد، دانشجو خسرو. معماری انسان‌محور در فضاهای مذهبی معاصر ایران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲(۱): ۵۱۸.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-42190-fa.html
آقایی‌مهر معین. تحلیل نقش نور و سایه در شکل‌گیری فضای قدسی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۳؛ ۴(۳): ۷۱۸۳.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-19863-fa.html
میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق، خیاط زنجانی محمد. ادراک حسی و تجربه آرامش در معماری زیارتی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۸؛ ۹(۴): ۲۹۴۳.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-34402-fa.html
دانشجو خسرو. بررسی رابطه سکوت فضایی و تمرکز ذهنی در فضاهای مذهبی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۰؛ ۱۱(۲): ۵۹۷۲.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-40988-fa.html
مهدوی‌نژاد محمدجواد، آقایی‌مهر معین. کیفیت‌های ادراکی معماری اسلامی و تأثیر آن بر سلامت روان. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳(۱): ۱۹۳۲.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-45201-fa.html
خیاط زنجانی محمد، دانشجو خسرو. تحلیل واکنش ذهنی کاربران به فضاهای مقدس. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۷؛ ۸(۱): ۴۱۵۳.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-31566-fa.html
احمدنژاد کریمی مجید. نقش هندسه در القای حس آرامش در معماری اسلامی. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۶؛ ۷(۱): ۶۷۸۰.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-26671-fa.html
میرهاشمی‌نسب‌آستانه سیدصادق. خوانش معنویت در فضاهای زیارتی ایران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰(۴): ۹۵۱۰۸.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-37254-fa.html
دانشجو خسرو، مهدوی‌نژاد محمدجواد. طراحی فضاهای مذهبی با رویکرد ارتقای آرامش ذهنی کاربران. مجله نقش جهان فناوری‌های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲(۳): ۴۵۵۸.
لینک دسترسی: https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-43177-fa.html
 

  • تاریخ دریافت 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 22 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 09 دی 1404