تحلیلی انتقادی برای تقابل مدرنیسم و پست مدرنیسم در معماری معاصر تهران

پورزرگر, محمدرضا; حاجی قاسمی, غزال

doi:10.48311/bsnt.2026.123753.82998

تحلیلی انتقادی برای تقابل مدرنیسم و پست مدرنیسم در معماری معاصر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدرضا پورزرگر

غزال حاجی قاسمی

گروه معماری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

10.48311/bsnt.2026.123753.82998

چکیده

اهداف: این پژوهش با هدف تحلیل انتقادی تقابل، تداوم و هم‌نشینی گفتمان‌های مدرنیسم و پست‌مدرنیسم در معماری معاصر تهران انجام شده است. هدف کاربردی آن است که نشان دهد این دو جریان چگونه بازتفسیر شده و چه تأثیری بر شکل‌گیری زبان معماری معاصر تهران داشته‌اند.

روش ها: پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیلی–تفسیری انجام شده است. ابتدا مبانی نظری و ویژگی‌های شاخص معماری مدرن و پست‌مدرن بررسی شده و سپس مجموعه‌ای از نمونه‌های شاخص معماری معاصر تهران به‌صورت هدفمند انتخاب و تحلیل شده‌اند. مقایسه تطبیقی نمونه‌ها، امکان شناسایی وجوه تقابل، تداوم و تلفیق میان دو گفتمان را فراهم کرده است.

یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که تقابل مدرنیسم و پست‌مدرنیسم در تهران را نمی‌توان صرفاً به دو زبان متضاد فرمی تقلیل داد. مدرنیسم در بسیاری از پروژه‌ها با تأکید بر عقلانیت، عملکردگرایی، تکنولوژی و نظم هندسی ظهور یافته، در حالی که پست‌مدرنیسم با ارجاع به تاریخ، نشانه‌شناسی، چندمعنایی و عناصر بومی، واکنشی انتقادی به یکسان‌سازی مدرن ایجاد کرده است. بااین‌حال، بخش قابل‌توجهی از معماری معاصر تهران حاصل ترکیب و بازتفسیر هم‌زمان مؤلفه‌های این دو رویکرد است.

نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد عدم درک صحیح از مدرنیته، و رویکرد شتابزده دوران پهلوی دوم، در عمل به بازتولید نادرست واکنشی پست مدرن در معماری و شهرسازی منجر شد چیزی که در ادبیات موضوع از آن با عنوان تقابل مدرنیسم و پست‌مدرنیسم در معماری معاصر تهران یاد میشود. پژوهش پیشنهاد میکند که هویت اسلامی-ایرانی باید در کانون بحث قرار گیرد تا بستری برای مذاکره میان سنت، مدرنیته، هویت و جهانی‌شدن فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

مدرنیسم

پست‌مدرنیسم

معماری معاصر تهران

نقد معماری

هویت معماری

زمینه‌گرایی

هویت اسلامی-ایرانی

موضوعات

ابرقویی فرد حمیده منصوری سیدامیر مطلبی قاسم. مروری روایی بر نظریه‌های مرتبط با مفهوم فضای عمومی در شهر. باغ نظر 1401؛ 19(116): 85-102. https://www.bagh-sj.com/article_162690.html

استرابی آشتیانی حمیده اعتصام ایرج ماجدی حمید. تبیین الگوهای کاهش آسیب پذیری هویت فرهنگی، اجتماعی شهرک اکباتان تهران. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) 1400؛ 11(44): 241-259. https://www.jgeoqeshm.ir/article_136681.html

اسدی حمید، عابدینی حامد. بررسی تاثیراستراتژی‌های معماری چند عملکردی بر اعطای کاربری جدید در میراث معماری صنعتی شهر تهران. برنامه ریزی و توسعه محیط شهری. 1402؛ 3(11): 105-124. https://sanad.iau.ir/Journal/juep/Article/909931

اسلام دوست مریم بیرانوند موحد حسن زاده آیدا. بررسی مضامین گرافیتی های شهرک اکباتان تهران. پیکره 1398؛ 8(15): 42-61. https://paykareh.scu.ac.ir/article_14808.html?lang=fa

امامی کوپائی سمانه نوروز برازجانی ویدا صافیان محمد جواد. پدیدارشناسی، پاسخی به مسأله روش در فهم چیستی معماری (پیشامدرن سنتی). باغ نظر 1397؛ 15(65): 13-24. https://www.bagh-sj.com/article_74075.html

انصاری مجتبی پروانه اسدی فاطمه مهدوی‌نژاد محمدجواد. نقد جریان تاریخ فرهنگی در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی 1400؛ 13(4): 89-115. https://www.isih.ir/article_383.html

بیگلربیگی کیمیا، صفوی سیدعلی. ارتقاء کیفیت طراحی مسیر های پیاده در محدوده تاریخی و میراثی شهر تهران با هدف توسعه گردشگری فرهنگی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۳): ۲۹-۴۲. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-74711-fa.html

پورباقر سمیه. رویکردی طراحی مبنا به معماری سرآمد: تعامل هویت بومی و فناوری‌ها نوظهور. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۴) :۱۲۳-۱۴۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۳۳۰۳-fa.html

پورزرگر محمدرضا، عابدینی حامد اعتمادی سید علی. نقش‌آفرینی مؤلفۀ «خیابان» بر روند‌ تجد‌د‌گرایی و توسعۀ تهران نمونه مورد‌ی خیابان لاله‌زار. باغ نظر. 1399؛ 17(91): 5-16. https://www.bagh-sj.com/article_118623.html

پورزرگر محمدرضا، عابدینی حامد. تبیین مولفه‌های معاصرسازی و ارتقای کیفی بافت هم‌جوار امامزاده صالح(ع). نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰ (۱) :۶۳ -۷۴. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-41168-fa.html

پورزرگر محمدرضا، عابدینی حامد. خوانش هندسه پنهان در شهر تاریخی و تاثیر تحول مدرن بر آن؛ نمونه موردی: سبزه‌میدان، تهران. نقش جهان – مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰ (۳) :۲۳۱-۲۳۸. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-43327-fa.html

جلالی سهند حسینی زهرا یگانه منصور بمانیان محمدرضا. تحلیل نقش همپیوندی و پیوستگی فضا در ساختار ‌هندسی بازارچه‌های سنتی ایران(نمونه موردی: بازار تبریز). نشریه علمی اندیشه معماری. 1400؛ 5 (10): 124-137. https://at.journals.ikiu.ac.ir/article_2297.html

جلیلی محمد عینی فر علیرضا مدنی رامین جاد بروس. تأثیر محدوده‌ی کالبدی مجموعه‌های مسکونی بر ترس از جرم ساکنان مطالعه موردی: مقایسه‌ی مجموعه‌های مسکونی محصور، محصور نمادین و غیرمحصور در شهرک اکباتان. معماری و شهرسازی ایران، 144؛ 12 (2): 189-204. https://www.isau.ir/article_141821.html

حجت عیسی. سنتِ سنت‌گرایان و سنت‌گرایی معماران. نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی 1394؛ 20(1): 5-16. https://doi.org/10.22059/jfaup.2015.56367

حسینی گوهری پیمان، اکبری علی، افهمی رضا. پدیدارشناسی تولید فضای شهری در تجربه زیسته شهروندان تهران از فضاهای عمومی فرهنگی. گفتمان طراحی شهری مروری بر ادبیات و نظریه های معاصر. ۱۴۰۲؛ ۴ (۲) :۲۷-۴۳. http://udd.modares.ac.ir/article-40-66235-fa.html

حنایی غزاله دیبا داراب عابدینی حامد. ترجمان فضایی تسامح قدرت در اصفهان عصر صفوی (مطالعة موردی: پل الله‌وردی‌خان). باغ نظر. 1400؛ 18(98): 21-32. https://www.bagh-sj.com/article_133046.html

دانشمندی محسن، تیزقلم زنوزی سعید، میرشاهزاده شروین. بررسی و تحلیل وضعیت معاصرسازی بناهای معاصر (۱۳۲۰ الی ۱۳۴۵) در کلانشهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۱): ۹۰-۱۰۸. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-71071-fa.html

رجبی فاطمه زارع لیلا حسینی سید باقر. سنجش اثرگذاری قلمروهای سه‌گانه فضای کالبدی بر سرمایه اجتماعی (مطالعه موردی: شهرک اکباتان تهران). برنامه ریزی توسعه کالبدی 1400؛ 8(3): 91-110. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_8293.html

رمضانی مسعود، یزدانفر سیدعباس، صحراگرد منفرد ندا سادات. ارزیابی مولفه های کیفیت فضای نیمه باز در آثار معماری مسکونی معاصر. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۴): ۱-۲۴. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۴۶۹۴-fa.html

رونق احسان، دانشمندی محسن. بازطراحی روش شناختی فرآیند طراحی معماری دیجیتال با تاکید بر کاربردهای هوش مصنوعی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۴؛ ۱۵ (۱) :۲۷-۳۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۸۴۱۱-fa.html

ریاحی زاده مجید، فلامکی محمد منصور، پورزرگر محمدرضا. خوانش نسبت تاریخ گرایی و مفهوم هویت در میراث معماری مدرن (۱۳۱۰-۱۳۲۰)؛ نمونه موردی: شهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲ (۳) :۱-۲۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۶۰۳۴۲-fa.html

زندیه مهدی، مهدوی نژاد محمدجواد. پساکرونا: درس هایی از تاثیر کووید ۱۹ بر حضور سالمندان در فضاهای باز جمعی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲ (۴) :۱-۲۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63454-fa.html

سجادزاده حسن اریس بهاره. بررسی تولید معنا در فضای شهری برمبنای تئوری ساخت‌یابی (مطالعۀ موردی: بازار تبریز). پژوهشهای جغرافیای انسانی 1396؛ 49(2): 273-287. https://doi.org/10.22059/jhgr.2017.55475

شاهین‌راد مهنوش رفیعیان مجتبی پورجعفر محمدرضا. خوانش قصه‌های جامعه از متن فضای شهری: تقویت و تداوم حس مکان. معماری و شهرسازی آرمانشهر 1398؛ 12(27): 119-129. https://www.armanshahrjournal.com/article_92454.html

عابدینی حامد آیوازیان سیمون. تحلیل جایگاه گذرهای تاریخی در ساختار فضاهای عمومی شهر(مورد مطالعاتی: گذر درخونگاه تهران). منظر. 1401؛ 14(59): 74-87. https://www.manzar-sj.com/article_149840.html

عابدینی حامد. میدان بهارستان و تحقق فضای مدنی (خوانشی نقادانه از سویه فضامند اولین انقلاب مدرن شهری ایران). منظر 1403؛ 16(67): 40-53. https://www.manzar-sj.com/article_198409.html

عابدینی حامد، آیوازیان سیمون، دیبا داراب. تبیین مدل نظری جایگاه معماری در ارتقاء کیفیت‌های کالبدی فضاهای عمومی به‌مثابه میراث شهری معاصر. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۳) :۴۳-۶۲. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۵۲۶۷-fa.html

غلامی سارا سهیلی جمال الدین رهبری منش کمال. تحلیل مسکن طبقۀ متوسط دورۀ پهلوی دوم براساس دستور زبان شکل (مطالعۀ موردی: محله نارمک و شهرک اکباتان تهران). باغ نظر 1400؛ 18(103): 49-64. https://www.bagh-sj.com/article_140741.html

محمدی مریم اسدی مینا. تحلیلی بر الگوی کدگذاری متأثر از قدرت در لایه های متنی میدان بهارستان. معماری و شهرسازی پایدار 1400؛ 9(2): 24-1. https://jsaud.sru.ac.ir/article_1568.html

مشاری محمد، پورفتح اله مائده. جایگاه استفاده از مصالح ساختمانی در حفظ یا تهدید منابع زیست محیطی شهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۱؛ ۲(۱): ۷۹-۹۰. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-11383-fa.html

مشاری محمد، نظری سام. الهام از هندسه پنهان محیط زیست گیاهی و جانوری در برنامه‌ریزی منطقه‌ای زیست‌سازگار. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰(۳): ۱۸۳-۱۹۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-43120-fa.html

منان‌رئیسی محمد، نقره‌کار عبدالحمید. معناشناسی در آثار معماری از منظر اسلامی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۷؛ ۸ (۴) :۲۵۹-۲۶۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۳۱۷۷۸-fa.html

منصوری رضا، افراسیابیان شقایق‌. بازخوانی میراث معاصر تهران و الگویابی برای هویت شهری در معماری و شهرسازی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۴): ۱۴۷-۱۸۰. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-73872-fa.html

منصوری سیدامیر، همتی مرتضی. ارزیابی تعابیر پژوهشگران فارسی‌زبان د‌ر بیان مفهوم سازمان فضایی شهر. باغ نظر 1399؛ 17(92): 5-18. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.214720.4421

مهدوی نژاد غلامحسین، مشاری محمد. مدل مفهومی شهر سالم با تاکید بر آموزه های اسلامی: تعامل محیط زیست سالم و بهزیستی معنوی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۳) :۱۲۵-۱۴۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-78031-fa.html

مهدوی نژاد غلامحسین، مشاری محمد. مدل مفهومی شهر سالم با تاکید بر آموزه های اسلامی: تعامل محیط زیست سالم و بهزیستی معنوی. نقش جهان, 1403؛ 14(3): 125-146. https://bsnt.modares.ac.ir/article_1005.html

مهدوی نژاد محمدجواد بمانیان محمدرضا خاکسار ندا. هویت معماری؛ تبیین معنای هویت در دوره‌های پیشامدرن، مدرن و فرامدرن .هویت شهر 1389 ؛7 (4) :113-122. https://sanad.iau.ir/fa/Article/795542

مهدوی نژاد محمدجواد. گفتمان معماری سرآمد: الگویی برای نقد آثار معماری معاصر .هویت شهر 1396 ؛2 (11) :53-67. https://sanad.iau.ir/fa/Article/795409

مهدوی نژاد محمدجواد. نسبت مفهومی نظریه معماری سرآمد با سایرجریان های هویت گرا در کشورهای در حال توسعه. رهپویه حکمت هنر 1401؛ 1(1): 27-38. https://rph.soore.ac.ir/article_697030.html

مهدوینژاد، محمدجواد. در جستجوی معماری سرآمد: ظرفیت های معماری معاصر ایران برای تبدیل به میراثی برای آینده. معماری و شهرسازی آرمان شهر 1395؛ 9(17): 129-138. https://www.armanshahrjournal.com/article_44611.html

میرمیران سیده مهدیه، ملک افضلی علی اصغر، کریمی فرد لیلا. پدیدارشناسی تفسیری فضاهای میانوار در معماری خانه. باغ نظر 1401؛ 19(106): 57-68. https://www.bagh-sj.com/article_142842.html

میکائیلی رضا، کرمی اسلام، یوسفی تذکر مسعود. بررسی و تحلیل شاخص‌های ارزیابی کیفیت مسکن ایرانی ـ اسلامی معاصر بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی (نمونه موردی: مسکن ساخته شده در چهل سال اخیر). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. ۱۴۰۰؛ ۶ (۱) :۱۹-۳۸. http://ciauj-tabriziau.ir/article-۱-۲۸۱-fa.html

نادری هادی، حناچی پیروز، مظاهریان حامد. چهارچوب فرآیند ارزیابی میراث معماری معاصر و بررسی آن در آثار ایران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۱) : ۱۲۳-۱۴۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63992-fa.html

یزدانی رستم فائزه سعیده زرآبادی زهراسادات حبیب فرح. خوانش الزامات طراحی فضاهای بینابین بیوفیلیک در مجموعه‌های مسکونی شهر تهران، پژوهش موردی: فاز یک شهرک اکباتان. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری 1402؛ 14(شماره 4 (پیاپی 33)): 103-120. https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_10355.html

یزدانی فایزه زرآبادی زهرا سادات سعیده حبیب فرح. بررسی تاثیر الگوی اتصال روابط فضایی معابر با ورودی بلوک مربوط به آن در فاز یک شهرک اکباتان با بهره از راهبرد طراحی بیوفیلیک. آینده پژوهی شهری 1402؛ 1(3):71-90. https://sanad.iau.ir/journal/uf/Article/702601?jid=702601