1
گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه خاتم، تهران، ایران.
2
مرکز شهر اسلامی ایرانی، پژوهشکده مطالعات تمدنی صدر، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران.
10.48311/bsnt.2026.118903.82915
چکیده
اهداف: تنوع در اندازه، نقش و ساختار شهرهای ایران، مقایسه و رتبه‌بندی شهری را با چالش مواجه کرده است؛ ازاین‌رو این پژوهش با تمرکز بر نظام شهری ایران، ضرورت و امکان به‌کارگیری گونه‌بندی و سطح‌بندی را به‌عنوان مبنای تحلیلی رتبه‌بندی در ارزیابی کیفی شهری بررسی می‌کند. روش ها: این پژوهش از نظر هدف کاربردی–توسعه‌ای و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی است. در فرآیند تحقیق، ابتدا با استدلال منطقی، مبانی نظری گونه‌بندی و سطح‌بندی تبیین شد؛ سپس از طریق تحلیل محتوای اسناد بالادستی نظام برنامه‌ریزی ایران، الزامات سیاستی شناسایی گردید و در ادامه، تجارب بین‌المللی رتبه بندی شهری مورد واکاوی تطبیقی قرار گرفت. در نهایتبهمنظور افزایش عینیت نتایج، گزاره‌ها توسط پنل ۷ نفره خبرگان ارزیابی و اعتبار آن‌ها با استفاده از نسبت روایی محتوا (CVR) و میانگین اهمیت سنجیده شد. یافته ها: استقرار نظام معتبر رتبه‌بندی شهری مستلزم پذیرش تمایزات ساختاری، عملکردی و مقیاسی شهرها و نهادینه‌سازی گونه‌بندی و سطح‌بندی به‌عنوان پیش‌شرط تحلیلی است. در سطح نظری، این رویکرد بر بنیان‌های معرفت‌شناختی، عدالت توزیعی و چارچوب‌های نهادی تأکید دارد؛ در سطح سیاستی، با پرهیز از الگوهای یکسان‌ساز و توجه به تفاوت‌های منطقه‌ای و عملکردی هم‌راستاست؛ و در سطح تجربی، به‌عنوان جزء ساختاری نظام‌های ارزیابی شهری به‌کار گرفته می‌شود. نتیجه گیری: گونه‌بندی و سطح‌بندی شهرها، فراتر از ابزارهای فنی، واجد کارکردی مفهومی و روش‌شناختی در بازتعریف منطق سنجش، مقایسه و تصمیم‌سازی در برنامه‌ریزی شهری هستند. این سازوکارها با بازصورت‌بندی واحد تحلیل، امکان گذار از مقایسه‌های کلی و کمّی به ارزیابی‌های زمینه‌مند، هم‌تراز و تحلیلی را در نظام رتبه‌بندی شهری فراهم می‌سازند.
ابرقویی فرد حمیده منصوری سیدامیر مطلبی قاسم. مروری روایی بر نظریه‌های مرتبط با مفهوم فضای عمومی در شهر. باغ نظر 1401؛ 19(116): 85-102. https://www.bagh-sj.com/article_162690.html
استرابی آشتیانی حمیده اعتصام ایرج ماجدی حمید. تبیین الگوهای کاهش آسیب پذیری هویت فرهنگی، اجتماعی شهرک اکباتان تهران. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای) 1400؛ 11(44): 241-259. https://www.jgeoqeshm.ir/article_136681.html
اسدی حمید، عابدینی حامد. بررسی تاثیراستراتژی‌های معماری چند عملکردی بر اعطای کاربری جدید در میراث معماری صنعتی شهر تهران. برنامه ریزی و توسعه محیط شهری. 1402؛ 3(11): 105-124. https://sanad.iau.ir/Journal/juep/Article/909931
امامی کوپائی سمانه نوروز برازجانی ویدا صافیان محمد جواد. پدیدارشناسی، پاسخی به مسأله روش در فهم چیستی معماری (پیشامدرن سنتی). باغ نظر 1397؛ 15(65): 13-24. https://www.bagh-sj.com/article_74075.html
انصاری مجتبی پروانه اسدی فاطمه مهدوینژاد محمدجواد. نقد جریان تاریخ فرهنگی در ایران. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی 1400؛ 13(4): 89-115. https://www.isih.ir/article_383.html
بیگلربیگی کیمیا، صفوی سیدعلی. ارتقاء کیفیت طراحی مسیر های پیاده در محدوده تاریخی و میراثی شهر تهران با هدف توسعه گردشگری فرهنگی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۳): ۲۹-۴۲. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-74711-fa.html
پورباقر سمیه. رویکردی طراحی مبنا به معماری سرآمد: تعامل هویت بومی و فناوری‌ها نوظهور. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۴) :۱۲۳-۱۴۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۳۳۰۳-fa.html
پورزرگر محمدرضا، عابدینی حامد اعتمادی سید علی. نقش‌آفرینی مؤلفۀ «خیابان» بر روند تجد‌د‌گرایی و توسعۀ تهران نمونه موردی خیابان لاله‌زار. باغ نظر. 1399؛ 17(91): 5-16. https://www.bagh-sj.com/article_118623.html
پورزرگر محمدرضا، عابدینی حامد. تبیین مولفه‌های معاصرسازی و ارتقای کیفی بافت هم‌جوار امامزاده صالح(ع). نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰ (۱) :۶۳ -۷۴. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-41168-fa.html
پورزرگر محمدرضا، عابدینی حامد. خوانش هندسه پنهان در شهر تاریخی و تاثیر تحول مدرن بر آن؛ نمونه موردی: سبزه‌میدان، تهران. نقش جهان – مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰ (۳) :۲۳۱-۲۳۸. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-43327-fa.html
جلالی سهند حسینیزهرا یگانه منصور بمانیان محمدرضا. تحلیل نقش همپیوندی و پیوستگی فضا در ساختار هندسی بازارچه‌های سنتی ایران(نمونه موردی: بازار تبریز). نشریه علمی اندیشه معماری. 1400؛ 5 (10): 124-137. https://at.journals.ikiu.ac.ir/article_2297.html
جلیلی محمد عینی فر علیرضا مدنی رامین جاد بروس. تأثیر محدوده‌ی کالبدی مجموعه‌های مسکونی بر ترس از جرم ساکنان مطالعه موردی: مقایسه‌ی مجموعه‌های مسکونی محصور، محصور نمادین و غیرمحصور در شهرک اکباتان. معماری و شهرسازی ایران، 144؛ 12 (2): 189-204. https://www.isau.ir/article_141821.html
حسینی گوهری پیمان، اکبری علی، افهمی رضا. پدیدارشناسی تولید فضای شهری در تجربه زیسته شهروندان تهران از فضاهای عمومی فرهنگی. گفتمان طراحی شهری مروری بر ادبیات و نظریه های معاصر. ۱۴۰۲؛ ۴ (۲) :۲۷-۴۳. http://udd.modares.ac.ir/article-40-66235-fa.html
حنایی غزاله دیبا داراب عابدینی حامد. ترجمان فضایی تسامح قدرت در اصفهان عصر صفوی (مطالعة موردی: پل الله‌وردی‌خان). باغ نظر. 1400؛ 18(98): 21-32. https://www.bagh-sj.com/article_133046.html
دانشمندی محسن، تیزقلم زنوزی سعید، میرشاهزاده شروین. بررسی و تحلیل وضعیت معاصرسازی بناهای معاصر (۱۳۲۰ الی ۱۳۴۵) در کلانشهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۱): ۹۰-۱۰۸. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-71071-fa.html
رجبی فاطمه زارع لیلا حسینی سید باقر. سنجش اثرگذاری قلمروهای سه‌گانه فضای کالبدی بر سرمایه اجتماعی (مطالعه موردی: شهرک اکباتان تهران). برنامه ریزی توسعه کالبدی 1400؛ 8(3): 91-110. https://psp.journals.pnu.ac.ir/article_8293.html
رمضانی مسعود، یزدانفر سیدعباس، صحراگرد منفرد ندا سادات. ارزیابی مولفه های کیفیت فضای نیمه باز در آثار معماری مسکونی معاصر. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۴): ۱-۲۴. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۴۶۹۴-fa.html
رونق احسان، دانشمندی محسن. بازطراحی روش شناختی فرآیند طراحی معماری دیجیتال با تاکید بر کاربردهای هوش مصنوعی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۴؛ ۱۵ (۱) :۲۷-۳۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۸۴۱۱-fa.html
ریاحی زاده مجید، فلامکی محمد منصور، پورزرگر محمدرضا. خوانش نسبت تاریخ گرایی و مفهوم هویت در میراث معماری مدرن (۱۳۱۰-۱۳۲۰)؛ نمونه موردی: شهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲ (۳) :۱-۲۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۶۰۳۴۲-fa.html
زندیه مهدی، مهدوی نژاد محمدجواد. پساکرونا: درس هایی از تاثیر کووید ۱۹ بر حضور سالمندان در فضاهای باز جمعی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۱؛ ۱۲ (۴) :۱-۲۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63454-fa.html
سجادزاده حسن اریس بهاره. بررسی تولید معنا در فضای شهری برمبنای تئوری ساخت‌یابی (مطالعۀ موردی: بازار تبریز). پژوهشهای جغرافیای انسانی 1396؛ 49(2): 273-287. https://doi.org/10.22059/jhgr.2017.55475
شاهین‌راد مهنوش رفیعیان مجتبی پورجعفر محمدرضا. خوانش قصه‌های جامعه از متن فضای شهری: تقویت و تداوم حس مکان. معماری و شهرسازی آرمانشهر 1398؛ 12(27): 119-129. https://www.armanshahrjournal.com/article_92454.html
عابدینی حامد آیوازیان سیمون. تحلیل جایگاه گذرهای تاریخی در ساختار فضاهای عمومی شهر(مورد مطالعاتی: گذر درخونگاه تهران). منظر. 1401؛ 14(59): 74-87.https://www.manzar-sj.com/article_149840.html
عابدینی حامد، آیوازیان سیمون، دیبا داراب. تبیین مدل نظری جایگاه معماری در ارتقاء کیفیت‌های کالبدی فضاهای عمومی به‌مثابه میراث شهری معاصر. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۳) :۴۳-۶۲. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۷۵۲۶۷-fa.html
غلامی سارا سهیلی جمال الدین رهبری منش کمال. تحلیل مسکن طبقۀ متوسط دورۀ پهلوی دوم براساس دستور زبان شکل (مطالعۀ موردی: محله نارمک و شهرک اکباتان تهران). باغ نظر 1400؛ 18(103): 49-64. https://www.bagh-sj.com/article_140741.html
محمدی مریم اسدی مینا. تحلیلی بر الگوی کدگذاری متأثر از قدرت در لایه های متنی میدان بهارستان. معماری و شهرسازی پایدار 1400؛ 9(2): 24-1. https://jsaud.sru.ac.ir/article_1568.html
مشاری محمد، پورفتح اله مائده. جایگاه استفاده از مصالح ساختمانی در حفظ یا تهدید منابع زیست محیطی شهر تهران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۱؛ ۲(۱): ۷۹-۹۰. https://bsnt.modares.ac.ir/article-2-11383-fa.html
مشاری محمد، نظری سام. الهام از هندسه پنهان محیط زیست گیاهی و جانوری در برنامه‌ریزی منطقه‌ای زیست‌سازگار. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۹؛ ۱۰(۳): ۱۸۳-۱۹۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-43120-fa.html
منان‌رئیسی محمد، نقره‌کار عبدالحمید. معناشناسی در آثار معماری از منظر اسلامی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۳۹۷؛ ۸ (۴) :۲۵۹-۲۶۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-۲-۳۱۷۷۸-fa.html
منصوری رضا، افراسیابیان شقایق. بازخوانی میراث معاصر تهران و الگویابی برای هویت شهری در معماری و شهرسازی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۴):۱۴۷-۱۸۰. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-73872-fa.html
مهدوی نژاد غلامحسین، مشاری محمد. مدل مفهومی شهر سالم با تاکید بر آموزه های اسلامی: تعامل محیط زیست سالم و بهزیستی معنوی. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۳؛ ۱۴ (۳) :۱۲۵-۱۴۶. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-78031-fa.html
مهدوی نژاد غلامحسین، مشاری محمد. مدل مفهومی شهر سالم با تاکید بر آموزه های اسلامی: تعامل محیط زیست سالم و بهزیستی معنوی. نقش جهان, 1403؛ 14(3): 125-146.https://bsnt.modares.ac.ir/article_1005.html
مهدوی نژاد محمدجواد. نسبت مفهومی نظریه معماری سرآمد با سایرجریان های هویت گرا در کشورهای در حال توسعه. رهپویه حکمت هنر 1401؛ 1(1): 27-38. https://rph.soore.ac.ir/article_697030.html
مهدوینژاد، محمدجواد. در جستجوی معماری سرآمد: ظرفیت های معماری معاصر ایران برای تبدیل به میراثی برای آینده. معماری و شهرسازی آرمان شهر 1395؛ 9(17): 129-138. https://www.armanshahrjournal.com/article_44611.html
میرمیران سیده مهدیه، ملک افضلی علی اصغر، کریمی فرد لیلا. پدیدارشناسی تفسیری فضاهای میانوار در معماری خانه. باغ نظر 1401؛ 19(106): 57-68. https://www.bagh-sj.com/article_142842.html
میکائیلی رضا، کرمی اسلام، یوسفی تذکر مسعود. بررسی و تحلیل شاخص‌های ارزیابی کیفیت مسکن ایرانی ـ اسلامی معاصر بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی (نمونه موردی: مسکن ساخته شده در چهل سال اخیر). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. ۱۴۰۰؛ ۶ (۱) :۱۹-۳۸.http://ciauj-tabriziau.ir/article-۱-۲۸۱-fa.html
نادری هادی، حناچی پیروز، مظاهریان حامد. چهارچوب فرآیند ارزیابی میراث معماری معاصر و بررسی آن در آثار ایران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی. ۱۴۰۲؛ ۱۳ (۱) : ۱۲۳-۱۴۱. http://bsnt.modares.ac.ir/article-2-63992-fa.html
یزدانی رستم فائزه سعیده زرآبادی زهراسادات حبیب فرح. خوانش الزامات طراحی فضاهای بینابین بیوفیلیک در مجموعه‌های مسکونی شهر تهران، پژوهش موردی: فاز یک شهرک اکباتان. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری 1402؛ 14(شماره 4 (پیاپی 33)): 103-120. https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_10355.html
یزدانی فایزه زرآبادی زهرا سادات سعیده حبیب فرح. بررسی تاثیر الگوی اتصال روابط فضایی معابر با ورودی بلوک مربوط به آن در فاز یک شهرک اکباتان با بهره از راهبرد طراحی بیوفیلیک. آینده پژوهی شهری1402؛ 1(3):71-90. https://sanad.iau.ir/journal/uf/Article/702601?jid=702601
عابدینی، حامد و عمران زاده، بهزاد. (1405). تحلیل ضرورت و امکان‌پذیریِ گونه‌بندی و سطح‌بندی در نظام رتبه‌بندی شهرهای معاصر ایران. نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی، 16(3)، 87–112. https://doi.org/10.48311/bsnt.2026.118903.82915
MLA
عابدینی، حامد، و عمران زاده، بهزاد. "تحلیل ضرورت و امکان‌پذیریِ گونه‌بندی و سطح‌بندی در نظام رتبه‌بندی شهرهای معاصر ایران"، نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی، 16، 3، 1405، 87–112. doi: 10.48311/bsnt.2026.118903.82915
HARVARD
عابدینی، حامد، و عمران زاده، بهزاد. (1405). 'تحلیل ضرورت و امکان‌پذیریِ گونه‌بندی و سطح‌بندی در نظام رتبه‌بندی شهرهای معاصر ایران'، نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی، 16(3), pp. 87–112. doi: 10.48311/bsnt.2026.118903.82915
CHICAGO
عابدینی، حامد و عمران زاده، بهزاد، "تحلیل ضرورت و امکان‌پذیریِ گونه‌بندی و سطح‌بندی در نظام رتبه‌بندی شهرهای معاصر ایران." نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی، 16 3 (1405): 87–112, doi: 10.48311/bsnt.2026.118903.82915
VANCOUVER
عابدینی حامد، عمران زاده بهزاد. تحلیل ضرورت و امکان‌پذیریِ گونه‌بندی و سطح‌بندی در نظام رتبه‌بندی شهرهای معاصر ایران. نقش جهان. 1405;16(3):87–112. doi: 10.48311/bsnt.2026.118903.82915
نقش جهان - مطالعات نظری و فناوری های نوین معماری و شهرسازی